گیاه زعفران
معرفی و شناخت گیاه زعفران
زعفران با نام علمی Crocus sativus L. گیاهی گل دار متعلق به خانواده زنبق ، ژئوفیت، پاییزی، تک لپه ، عقیم و بدون ساقه است.
مشخصات ظاهری و رشد زعفران
ارتفاع این گیاه ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر و پیازدار است. پیاز آن تقریباً کروی و پوشیده از غشاهای نازک قهوهای است. در راس پیازها بسته به جوانی و شادابی آن، از ۱ تا ۴ جوانه راسی دیده میشود. جوانههای راسی گل و برگ تولید میکنند و پیاز جدید اغلب در بالای پیاز قبلی ایجاد میشود؛ به همین دلیل پیازهای جدید به سطح خاک نزدیکتر هستند. اندازه پیازها از ۱ تا ۲۰ گرم متفاوت است. ریشهها افشان و کوتاه هستند و به همین خاطر خاک عمیق، حاصلخیز و سبک برای رشد پیاز مناسب است.
برگها و گلها
از وسط پیاز تعدادی برگ باریک و دراز خارج میشود. برگها مستقیماً از روی پیاز خارج شده و فاقد ساقه هوایی هستند. از وسط برگها ساقه گلدار خارج شده که به یک تا سه گل منتهی میشود. گلها بسیار زیبا و دارای شش گلبرگ بنفش رنگ هستند. گلها دارای سه پرچم و یک مادگی منتهی به کلاله سه شاخه است که قرمز متمایل به نارنجی رنگ است. قسمت مورد استفاده این گیاه انتهای خامه و کلاله سه شاخه میباشد.
شرایط اقلیمی و زیستگاهی زعفران
زعفران در مناطق خشک و نیمهخشک با بارندگی کم سالیانه و زمستانهای سرد و تابستانهای گرم رشد میکند. این گیاه میتواند محدوده حرارتی ۱۸- درجه سانتیگراد در زمستان تا ۴۰ درجه سانتیگراد در تابستان را تحمل کند.
تأثیر شرایط اقلیمی بر کیفیت و کمیت زعفران
کیفیت و کمیت زعفران تحت تأثیر شرایط اقلیمی است. تابستانهای گرم، بارندگیهای پاییزی و زمستانهای معتدل شرایط اقلیمی مطلوبی را برای کشت این گیاه فراهم میکنند
دمای خرداد تا آبان به طور مستقیم بر القا و ظهور گل تأثیر میگذارد دامنه دمایی مطلوب برای القای گلدهی زعفران ۲۰–۲۵ درجه سانتیگراد است. القای گلدهی در تابستان در دمای بالای ۳۰ درجه سانتیگراد و پایین ۱۰ درجه سانتیگراد متوقف میشود. دمای بالاتر از ۲۳ و پایینتر از ۱۵ درجه سانتیگراد در پاییز ظهور گل را متوقف میکند. بهترین دما برای شکستن خواب و ظهور گل ۱۸ درجه سانتیگراد است
خاک مناسب برای کشت زعفران
پیاز زعفران ۸–۹ سال در زمین میماند. خاک باید نیمهسنگین تا متوسط و با زهکشی مناسب باشد. بهترین خاک برای کشت زعفران خاک با بافت لومی-شنی است. نحوه آمادهسازی زمین برای کاشت زعفران بدین صورت است .
ویژگیهای بافت خاک و شوری
بافت سبک باعث کاهش فشردگی، تهویه بهتر و رشد مناسب بنه زعفران میشود. شوری آب و خاک با هدایت الکتریکی بیشتر از ۲ تا ۳ دسی زیمنس بر متر مربع باعث کوچک شدن بنهها و کاهش عملکرد میگردد. خاکهایی با اسیدیته ۷–۸ برای زراعت زعفران مناسب هستند.
چرخه رشد و رویش زعفران
ابتدا گلها ظاهر میشوند و با پیشرفت دوره گلدهی، رشد و توسعه برگها آغاز میشود. دوره رشد برگها حدود سه تا چهار ماه طول میکشد و عمر رویش برگها و بنهها حدود هفت ماه است. دوره رویش زعفران از مهر ماه با شروع گلدهی آغاز میشود و رشد برگها در پاییز و زمستان تا آخر بهار ادامه دارد. مدت گلدهی حدود دو تا سه هفته طول میکشد.
در مناطق کوهستانی و مرتفع، زمان گلدهی از مهرماه شروع میشود و در مناطق دشت و گرمتر از اواخر آبان و اوایل آذر است. طول دوره رویش مناطق کوهستانی نسبت به دشت طولانیتر است.
دوره خواب و بیداری زعفران
زعفران دارای یک دوره خواب و یک دوره بیداری است. دوره بیداری حدود ۷ تا ۷.۵ ماه طول میکشد. مراحل شدت رشد از اوایل مهر تا پایان بهمن ادامه دارد. در طول این مدت، ریشهها در کف پیاز مادری روییده و مواد غذایی و رطوبت جذب میکنند.این دوره دقیقاً زمانی است که برنامه دقیق آبیاری زعفران در طول سال باید رعایت شود تا گیاه بدون آسیب وارد دوره رشد شود
انتقال مواد به پیاز دختری
گلها پدیدار میشوند و برگها رشد میکنند. پیاز مادری پس از پایان گلدهی کمکم کوچک شده و جسم خود را به پیاز دختری که در بالای آن و انتهای لوله گل ایجاد شده، منتقل میکند. تا پایان بهمن ماه از پیاز مادری و ریشههای آن اثری نخواهد بود. به همین دلیل، کوددهی از طریق آبآبیاری بیتأثیر است و توصیه میشود کوددهی به صورت محلولپاشی انجام شود.
از اوایل اسفند ماه تا خشک شدن برگها، حدود ۲.۵ ماه دوره توقف رشد است. در این زمان رشد برگها متوقف شده و ریشه وجود ندارد و حفظ رطوبت گیاه از طریق آبیاری انجام میشود.
دوره خواب زعفران از اواسط اردیبهشت تا مهر ماه، بسته به مناطق، حدود ۴ تا ۴.۵ ماه طول میکشد. زعفران دارای مرحله خواب حقیقی و مرحله خواب ظاهری است.
مرحله خواب حقیقی
در بهار و با افزایش دما و کاهش رطوبت خاک اتفاق میافتد. ریشهها میمیرند و مواد فتوسنتزی به بنهها منتقل میشوند. برگها از نوک به قاعده شروع به پیری میکنند. بنههای دختری کاملاً رشد کرده و آماده خواب میشوند. این مرحله از اواسط اردیبهشت تا تقریبا اواسط تیر و حدود ۶۰ روز طول میکشد. پیازها در این زمان ثابت هستند و جابهجایی آنها تأثیری بر گلدهی ندارد.
مرحله خواب ظاهری
از اواسط تیر تا اواسط شهریور اتفاق میافتد. نخستین انگیزش اندامهای برگ و ساقه در جوانهها ایجاد شده و سپس اندامهای گل ظاهر میشوند. در این مرحله پیاز فعال است و فعالیت فیزیولوژیکی دارد. این مرحله بدترین زمان جابهجایی پیاز است زیرا به تشکیل گل آسیب میزند و گلآوری بسیاری از پیازها از بین میرود. القای گلدهی عمدتاً در دماهای بالا و تابستان اتفاق میافتد. پس از این دوره، قرار گرفتن در دماهای پایین برای گلدهی ضروری است.برنامه غذایی زعفران راهنمای جامع کشت آن است .
پژوهشگر و نویسنده : مهندس زینب آقایی
