معرفی، علائم خسارت، زیست‌شناسی و بهترین روش‌های کنترل مگس گیلاس

مگس گیلاس با نام علمی Rhagoletis cerasi  از راسته Diptera  و خانواده Tephritidae است که منحصرا به گیلاس و آلبالو حمله کرده و گاهی در بعضی از ارقام گوجه نیز ممکن است دیده شود. خسارت این مگس روی گیلاس های زودرس کمتر دیده میشود و حداکثر آلودگی روی ارقام دیررس میباشد ، در صورت عدم مدیریت مناسب تا 100 درصد میوه ها را آلوده میکند. این آفت از اکثر مناطق ایران عمدتاً استان های تهران، البرز، شیراز، فارس، اصفهان، آذربایجان، خراسان رضوی و شمالی گزارش شده است.

رده‌بندی علمی مگس گیلاس

میزبان‌های مگس گیلاس

گیلاس

اصلی‌ترین میزبان این آفت، درخت گیلاس است و بیشترین خسارت نیز روی ارقام دیررس مشاهده می‌شود.

آلبالو

آلبالو نیز به شدت در معرض حمله این آفت قرار دارد و معمولاً میزان خسارت در آن بیشتر از گیلاس است.

شکل‌شناسی مگس گیلاس

حشره کامل

این حشرات به رنگ قهوه ای تیره یا سیاه مات هستند. پشت سینه در عقب زردرنگ است و روی شکم در بعضی از گونه ها تعدادی خطوط سفید رنگ عرضی مشاهده میشود که وسیله تشخیص است. حشره ماده در انتهای شکم مجهز به تخمریز کشیده و نوک تیز است که بدان وسیله تخم های خود را در نسج گیاه قرار میدهد.

ویژگی‌های مهم حشره بالغ

• رنگ قهوه‌ای تیره یا سیاه
• پشت سینه با بخش زردرنگ
• تخمریز بلند در حشره ماده
• قدرت پرواز مناسب در باغ

تخم

تخم های آفت سفید و استوانه ای شکل بوده که به صورت جداگانه روی میوه های جوان گذاشته میشود.

لارو

حشره دارای 3 سن لاروی است و لارو آفت همانند لارو سایر مگس های میوه، کرمی شکل، با سر باریک و نامشخص سیاه رنگ با بدنی سفید یا مایل به زرد است.

شفیره

ابتدا به رنگ زرد روشن و سپس قهوه ای رنگ میشود.

زیست‌شناسی مگس گیلاس

زیست شناسی مگس گیلاس با الگوی رشد میوه گیلاس و تغییرات فصلی هماهنگی بسیار زیادی دارد .

زمستان‌گذرانی

خواب زمستانی در مجاورت میزبان رخ میدهد بنابراین نیازی به پروازهای دور و پراکنده نیست، ظهور حشرات بالغ و طول عمر آنها با فنولوژی گیاه میزبان ارتباط نزدیکی دارند. این حشره در سال فقط یک نسل دارد.

مگس گیلاس زمستان را به صورت شفیره در داخل خاک پای درختان آلوده در عمق 6-4 میلیمتری خاک میگذراند.

ظهور حشرات کامل

حشرات کامل که کمی کوچک تر از مگس خانگی هستند در اواسط تا اواخر بهار (تحت تاثیر گیاه میزبانی که لارو از آن تغذیه نموده، شرایط دما در طول دیاپوز زمستانی، دمای خاک در بهار و منشا ء جغرافیایی آفت ) مصادف با آبدار شدن میوه گیلاس ظاهر میشوند.

حشرات کامل پس از ظاهر شدن  مختصری از مایعات روی برگها و درختان دیگر ، شبنم های موجود روی اندام های گیاهی و شهد گل   تغذیه میکنند.

جفت‌گیری و تخم‌گذاری

جفت گیری در روز های آفتابی انجام میشود و به دلیل ترجیح آفت برای میوه های در معرض آفتاب کامل ، مگس ها در قسمت های خاصی از درختان تجمع میکنند.

نحوه تخم‌گذاری مگس گیلاس

حشرات پس از جفتگیری تخمهای خود را در داخل نسج میوه قرار میدهند حشره ماده زیر پوست هر میوه فقط یک تخم میگذارد و توسط فرمون های نشانه گذاری آن را علامت دار میکند تا حشرات ماده دیگر و یا خود حشره برای تخمگذاری،  میوه فوق را انتخاب نکنند زیرا در غیر این صورت دو لارو در یک گیلاس به خاطر کمبود غذا همدیگر را خواهند خورد لذا فقط یک لارو درون هر میوه مشاهده میشود با این حال در شرایط آلودگی زیاد مواردی از تخمگذاری بیشتر در همان میوه مشاهده شده است  .

توان تخم‌گذاری حشره ماده

• هر حشره ماده معمولا 70 تا 100 تخم میگذارد.

رشد لارو

حشرات ماده به وسیله تخمریز خود درز کوچکی در سطح میوه های نارس گیلاس و آلبالو ایجاد کرده و زیر پوست هر میوه یک تخم میگذارد، لاروهای تازه متولد شده با دهان جونده وقوی خود در زیر پوست به سمت هسته دالان هایی ایجاد میکنند تا خود را از پارازیتوئیدها و شکارچیان محافظت کنند.

• دوره تغذیه لارو معمولا کوتاه است و از 20 روز تجاور نمیکند
• میوه های آلوده به سادگی از روی رنگ مات میوه در محل آلوده و فشردگی مختصر آن مشخص میشود.
• لاروها پس از تکمیل دوران تغذیه میوه را ترک کرده و داخل خاک میشوند و به حالت شفیره در می آیند.
•  اکثر شفیره ها به طور معمول در زیر سطح کانوپی درخت به ویژه در قسمت های جنوبی و جنوب شرقی درخت که بیشترین آلودگی میوه را نیز روی درخت داشته اند یافت میشوند .

علائم خسارت مگس گیلاس

 خسارت مگس های میوه با حضور حشرات ماده و تخمریزی در زیر پوست میوه آغاز میشود و لارو آفت با تغذیه از گوشت میوه و ایجاد دالان هایی در میوه از آن تغذیه میکند

خسارت لاروی

لاروها با ترشحات مخصوص خود باعث تخریب بافت ها میشوند و یک رسیدگی بی موقع و حتی لهیدگی ایجاد میکنند.به علاوه وجود بقایا و فضولات آنها همراه با خود کرمها میوه را عملا غیر قابل استفاده میکنند .

• در کل خسارت بیشتر روی میوه های دیررس و آلبالو بیشتر است.
• اصولا واریته ها با پوست نازک و لطیف نسبت به واریته هایی با پوست ضخیم مقاومت کمتری دارند.

روش های کنترل

• مبارزه زراعی – مکانیکی
• هرس مرتب و سالانه درخت
• حفظ علف های هرز گرامینه در سایه انداز درختان گیلاس به ویژه در زمان نزدیکی به ظهور حشرات کامل آفت برای کاهش دمای محیط و تاخیر در ظهور آفت
• استفاده از ارقام زودرس گیلاس
• شخم پاییزه و زمستانه به عمق حداکثر 20 سانتی متر در سایه انداز پای درخت همراه با یخ آب زمستانه (درصورت امکان) توصیه میشود، این عملیات به صورت فراگیر و توسط همه باغداران انجام شود تا از جابه جایی حشرات بین باغات مختلف جلوگیری شود
• حذف میوه های آلوده
• پوشاندن خاک زیر تاج درخت با توری های مش برای جلوگیری از خروج مگس های بالغ
• استفاده از محلولپاشی ترکیب تجاری قارچ Beauvaria bassiana
• استفاده از ارقام مقاوم
• مخلوط کردن یک کیلو شکر یا ملاس چغندر قند در 100 لیتر آب باعث جلب حشرات کامل میشود.پ

مبارزه شیمیایی

• اسفند ماه میتوان خاک پای درختان را که آفت در آنجا زمستانگذرانی میکند با حشره کش های مناسب ضد عفونی و سپس شخم زده و آبیاری نمود تا شفیره ها از بین بروند.
• محلولپاشی تنه درخت تا ارتفاع دو متری در سه نوبت.
• میتوان از سموم فسفره زیر برای مبارزه با این آفت استفاده کرد.

نکته : بهترین زمان سمپاشی شروع تغییر رنگ میوه در ارقام دیررس از سبز به زرد یا 4-5 روز پس از شکار اولین مگس توسط تله ها

• در این زمان پالپ میوه نرم شده و مگس ماده قادر است که تخمریز خود را در زیر پوست میوه فرو کند، برخی منابع نیز این زمان را مصادف با تولید برخی از اسید های آمینه در داخل میوه ذکر نموده اند که لارو را قادر به رشد و نمو داخل آن می کند.
• نکته قابل توجه اینجاست که همه باغداران باید به طور همگانی اقدام به کنترل نمایند ، زیرا در غیر این صورت نتیجه کافی به دست نخواهد آمد.