معرفی و شناخت گیاه زعفران

زعفران با نام علمی Crocus sativus L. گیاهی گل دار متعلق به خانواده زنبق ، ژئوفیت، پاییزی، تک لپه ، عقیم و بدون ساقه است.

مشخصات ظاهری و رشد زعفران

ارتفاع این گیاه ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متر و پیازدار است. پیاز آن تقریباً کروی و پوشیده از غشاهای نازک قهوه‌ای است. در راس پیازها بسته به جوانی و شادابی آن، از ۱ تا ۴ جوانه راسی دیده می‌شود. جوانه‌های راسی گل و برگ تولید می‌کنند و پیاز جدید اغلب در بالای پیاز قبلی ایجاد می‌شود؛ به همین دلیل پیازهای جدید به سطح خاک نزدیک‌تر هستند. اندازه پیازها از ۱ تا ۲۰ گرم متفاوت است. ریشه‌ها افشان و کوتاه هستند و به همین خاطر خاک عمیق، حاصلخیز و سبک برای رشد پیاز مناسب است.

برگ‌ها و گل‌ها

از وسط پیاز تعدادی برگ باریک و دراز خارج می‌شود. برگ‌ها مستقیماً از روی پیاز خارج شده و فاقد ساقه هوایی هستند. از وسط برگ‌ها ساقه گل‌دار خارج شده که به یک تا سه گل منتهی می‌شود. گل‌ها بسیار زیبا و دارای شش گلبرگ بنفش رنگ هستند. گل‌ها دارای سه پرچم و یک مادگی منتهی به کلاله سه شاخه است که قرمز متمایل به نارنجی رنگ است. قسمت مورد استفاده این گیاه انتهای خامه و کلاله سه شاخه می‌باشد.

شرایط اقلیمی و زیستگاهی زعفران

زعفران در مناطق خشک و نیمه‌خشک با بارندگی کم سالیانه و زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم رشد می‌کند. این گیاه می‌تواند محدوده حرارتی ۱۸- درجه سانتی‌گراد در زمستان تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد در تابستان را تحمل کند.

تأثیر شرایط اقلیمی بر کیفیت و کمیت زعفران

کیفیت و کمیت زعفران تحت تأثیر شرایط اقلیمی است. تابستان‌های گرم، بارندگی‌های پاییزی و زمستان‌های معتدل شرایط اقلیمی مطلوبی را برای کشت این گیاه فراهم می‌کنند
دمای خرداد تا آبان به طور مستقیم بر القا و ظهور گل تأثیر می‌گذارد دامنه دمایی مطلوب برای القای گلدهی زعفران ۲۰–۲۵ درجه سانتی‌گراد است. القای گلدهی در تابستان در دمای بالای ۳۰ درجه سانتی‌گراد و پایین ۱۰ درجه سانتی‌گراد متوقف می‌شود. دمای بالاتر از ۲۳ و پایین‌تر از ۱۵ درجه سانتی‌گراد در پاییز ظهور گل را متوقف می‌کند. بهترین دما برای شکستن خواب و ظهور گل ۱۸ درجه سانتی‌گراد است

خاک مناسب برای کشت زعفران

پیاز زعفران ۸–۹ سال در زمین می‌ماند. خاک باید نیمه‌سنگین تا متوسط و با زهکشی مناسب باشد. بهترین خاک برای کشت زعفران خاک با بافت لومی-شنی است.

ویژگی‌های بافت خاک و شوری

بافت سبک باعث کاهش فشردگی، تهویه بهتر و رشد مناسب بنه زعفران می‌شود. شوری آب و خاک با هدایت الکتریکی بیشتر از ۲ تا ۳ دسی زیمنس بر متر مربع باعث کوچک شدن بنه‌ها و کاهش عملکرد می‌گردد. خاک‌هایی با اسیدیته ۷–۸ برای زراعت زعفران مناسب هستند.

چرخه رشد و رویش زعفران

ابتدا گل‌ها ظاهر می‌شوند و با پیشرفت دوره گلدهی، رشد و توسعه برگ‌ها آغاز می‌شود. دوره رشد برگ‌ها حدود سه تا چهار ماه طول می‌کشد و عمر رویش برگ‌ها و بنه‌ها حدود هفت ماه است. دوره رویش زعفران از مهر ماه با شروع گلدهی آغاز می‌شود و رشد برگ‌ها در پاییز و زمستان تا آخر بهار ادامه دارد. مدت گلدهی حدود دو تا سه هفته طول می‌کشد.

در مناطق کوهستانی و مرتفع، زمان گلدهی از مهرماه شروع می‌شود و در مناطق دشت و گرمتر از اواخر آبان و اوایل آذر است. طول دوره رویش مناطق کوهستانی نسبت به دشت طولانی‌تر است.

دوره خواب و بیداری زعفران

زعفران دارای یک دوره خواب و یک دوره بیداری است. دوره بیداری حدود ۷ تا ۷.۵ ماه طول می‌کشد. مراحل شدت رشد از اوایل مهر تا پایان بهمن ادامه دارد. در طول این مدت، ریشه‌ها در کف پیاز مادری روییده و مواد غذایی و رطوبت جذب می‌کنند.

انتقال مواد به پیاز دختری

گل‌ها پدیدار می‌شوند و برگ‌ها رشد می‌کنند. پیاز مادری پس از پایان گلدهی کم‌کم کوچک شده و جسم خود را به پیاز دختری که در بالای آن و انتهای لوله گل ایجاد شده، منتقل می‌کند. تا پایان بهمن ماه از پیاز مادری و ریشه‌های آن اثری نخواهد بود. به همین دلیل، کوددهی از طریق آب‌آبیاری بی‌تأثیر است و توصیه می‌شود کوددهی به صورت محلول‌پاشی انجام شود.

از اوایل اسفند ماه تا خشک شدن برگ‌ها، حدود ۲.۵ ماه دوره توقف رشد است. در این زمان رشد برگ‌ها متوقف شده و ریشه وجود ندارد و حفظ رطوبت گیاه از طریق آبیاری انجام می‌شود.

دوره خواب گیاه زعفران

دوره خواب زعفران از اواسط اردیبهشت تا مهر ماه، بسته به مناطق، حدود ۴ تا ۴.۵ ماه طول می‌کشد. زعفران دارای مرحله خواب حقیقی و مرحله خواب ظاهری است.

مرحله خواب حقیقی

در بهار و با افزایش دما و کاهش رطوبت خاک اتفاق می‌افتد. ریشه‌ها می‌میرند و مواد فتوسنتزی به بنه‌ها منتقل می‌شوند. برگ‌ها از نوک به قاعده شروع به پیری می‌کنند. بنه‌های دختری کاملاً رشد کرده و آماده خواب می‌شوند. این مرحله از اواسط اردیبهشت تا تقریبا اواسط تیر و حدود ۶۰ روز طول می‌کشد. پیازها در این زمان ثابت هستند و جابه‌جایی آن‌ها تأثیری بر گلدهی ندارد.

مرحله خواب ظاهری

از اواسط تیر تا اواسط شهریور اتفاق می‌افتد. نخستین انگیزش اندام‌های برگ و ساقه در جوانه‌ها ایجاد شده و سپس اندام‌های گل ظاهر می‌شوند. در این مرحله پیاز فعال است و فعالیت فیزیولوژیکی دارد. این مرحله بدترین زمان جابه‌جایی پیاز است زیرا به تشکیل گل آسیب می‌زند و گل‌آوری بسیاری از پیازها از بین می‌رود. القای گلدهی عمدتاً در دماهای بالا و تابستان اتفاق می‌افتد. پس از این دوره، قرار گرفتن در دماهای پایین برای گلدهی ضروری است.

پژوهشگر و نویسنده : مهندس زینب آقایی