شته مومی کلم در کلزا
شته مومی کلم در کلزا؛ شکلشناسی، زیستشناسی، خسارت و روشهای کنترل
کلزا با نام علمی Brassica napus L یکی از مهمترین گیاهان دانهروغنی است که از نظر تولید روغن در جهان جایگاه سوم و از نظر پروتئین جایگاه پنجم را دارد. کنجاله حاصل از فرآوری دانه کلزا نیز به دلیل محتوای پروتئینی مناسب، ارزش قابل توجهی در تغذیه دام دارد. علاوه بر این، برگ و ساقه کلزا به دلیل پروتئین مناسب و فیبر نسبتاً کم، میتوانند به عنوان علوفه مورد استفاده قرار گیرند.
مقاومت نسبی به سرما، تحمل کمآبی، تحمل شوری و عملکرد مناسب در واحد سطح، از ویژگیهایی هستند که باعث شدهاند کلزا به یکی از محصولات مهم در الگوی کشت بسیاری از مناطق تبدیل شود. با این حال، این محصول در طول دوره رشد خود در معرض عوامل مختلف خسارتزا قرار دارد.
یکی از مهمترین آفات کلزا، شته مومی کلم با نام علمی Brevicoryne brassicae از خانواده Aphididae است. این آفت با استقرار روی برگ، ساقه، جوانه، گل و غلاف، شیره گیاهی را میمکد و در شرایط مساعد میتواند در مدت کوتاهی جمعیت خود را افزایش دهد. شناخت دقیق زیستشناسی و علائم خسارت این آفت، نخستین گام برای انتخاب روش مناسب کنترل آن است.
شته مومی کلم چیست؟
کلزا از مرحله گیاهچه اي تا رسیدن به مرحله رشد زایشی مورد حمله طیف وسیعی از عوامل زیان آور زنده و غیر زنده قرار میگیرد یکی از مهمترین حشرات زیان آور که به عنوان آفات کلزا در دنیا شناخته شده و از نظر اقتصادی مورد توجه است شته مومی کلم Brevicoryne brassicae (Hem.: Aphididae) می باشد. این آفت بیشتر در حاشیه مزرعه و نقاط نورگیر مستقر میشود ، ناقل ویروس های گیاهی است ، در گیاهان میزبان به برگ، ساقه و گل حمله میکند، یک پوشش مومی سفید رنگ ایجاد میکند و سبب پیچیدگی و قاشقی شدن حاشیه برگ ها میشود.
شکلشناسی شته مومی کلم
رنگ بدن شته هاي ماده سبز تیره تا سبز روشن بوده و پوشیده از یک ماده مومی آرد مانند می باشد، سرحشره تیره رنگ است و همچنین لکه تیره اي از روي سر تا روي شکم امتداد دارد..
تخمها سیاه و شلغمی میباشند. شته های ماده بی بال و به رنگ سبز روشن تا تیره و بدن آنها از ماده مومی آرد مانندی پوشیده شده است. ماده های بالدار کاملا سبز رنگ و پوشیده از ماده مومی شکل میباشند، سر و سینه آنها خاکستری تیره بوده و لکه های تیره از سر تا روی شکم امتداد دارد.
زیست شناسی شته مومی کلم
زیستشناسی این آفت به شرایط دمایی، وضعیت گیاه میزبان و شرایط محیطی وابسته است.
زمستانگذرانی
زمستان گذرانی شته مومی کلم بصورت تخم و حشره کامل روي بقایاي گیاهی و یا روي بوته هاي کلزا ( جوانه متراکم مرکزي ) درمزرعه بوده که با گرم شدن نسبی هوا ( اواخر زمستان تا بهار ) به سرعت تکثیر می یابند و ظرف مدت 2 هفته از ظهور اولین شته ها به سطح خسارت اقتصادي می رسند. اگر در بهار و تابستان غذاي کافی موجود نباشد حشرات بال دار ظاهر شده و از مزرعه آلوده به مزارع اطراف رفته و باعث انتقال آفت می شوند.
تعداد نسل آفت در سال
تعداد نسل شته مومی کلم به شرایط آب و هوایی محل بستگی دارد و ممکن است 20-15 نسل در سال تولید نماید.
تولیدمثل شته مومی کلم
ظهور شتههای بالدار در فصل پاییز
در فصل پاییز، شته هاي بالدار روي خاك و اطراف طوقه بوته هاي کلم و کلزا جمع شده و سپس افراد نر و ماده از آنها بوجود می آیند. شته هاي ماده حاصله ماده هاي دیگري را بوجود خواهند آورد ( از طریق بکرزایی ) که نرها با آنها جفت گیري می نمایند.
جفتگیری و تخمگذاری شتهها
هر شته ماده روزانه از 3 تا 4 عدد تخم روي دمبرگها و یا زیر برگها و یا در جوانۀ انتهاي بوته هاي کلم و کلزا می گذارند و سپس شته هاي ماده اي که از این تخمها خارج می شوند شته هاي موسسی هستندکه به روش پارتنوژنز ( دخترزایی و زنده زایی ) تولید مثل نموده و چندین نسل را در طول بهار و تابستان ایجاد می کنند.
افزایش سریع جمعیت شته مومی کلم
هر شته ماده در دوره زندگی کوتاه 80 تا 100 عدد پوره میزاید که هر پوره نیز بعد از چند روز اقدام به تولید مثل نموده و در نتیجه جمعیت آنها به شدت افزایش می یابد.
دوره تکاملی شته مومی کلم
دورة تکاملی شته مومی کلم در زمستان 20-15 روز و در تابستان کوتاه تر بوده و10-8 روز میباشد. بنابراین حتی در زمستان نیز جمعیت یک کلنی در گیاه کلزا به نحو باورنکردنی افزایش می یابد، زیرا آستانه فعالیت شته ها از آستانه رشد کلزا ( میانگین تا 5 درجه ) به مراتب پایین تر است.
آستانه تحمل دمایی در شته مومی
شته مومی به دلیل پوشش مومی مقاوم شرایط نامناسب طبیعی را از 14- درجه و حرارت بالای صفر را تا حدود 35 درجه تحمل میکند این خصوصیات در اکثر مناطق کشور می تواند شرایط مناسب را براي بقاي این حشره فراهم کند و باعث می شود که در تمام طول فصل زراعی آفت شته مومی در مزارع کلزا مشاهده شود. ولی حرارت های بالای 40 درجه سانتی گراد را بیشتر از 2 ساعت نمیتواند تحمل کند .
خسارت شته مومی کلم به کلزا
شته مومی از جمله آفات مهمی است که به برگ، ساقه، گلچه و غلاف های در حال رشد کلزا حمله کرده و با مکیدن شیره سلولی باعث کاهش شدید رشد و تغییر شکل بافت گیاهی میگردد.
حمله اين آفت به شاخه هاي كلزا با ايجاد برآمدگي يا گا لهاي مخصوص همراه است. این آفت سبب پیچیدگی و قاشقی شدن حاشیه برگ ها میشود و در سراسر ایران پراکنده بوده و به ویژه در مناطق خشک روی کلزا حالت طغیانی دارد و علاوه بر کلزا به بسیاری از گیاهان زراعی خانواده چلیپائیان خسارت وارد میکند.
طغیان شته در مزارع کلزا
مقاومت شته مومی کلم در برابر سرما بسیار زیاد است و همانند شته گندم از 5 درجه سانتیگراد شروع به زادوولد میکند. کلزا در زمستانهای ملایم رشد و نمو میکند و محصول فصول سرد یعنی پاییز و زمستان است؛ لذا این شته در شرایط زمستانهای ملایم و معتدل و به دلیل غیبت دشمنان طبیعی در آن زمان، بدون مانع و مشکل تکثیر میشود و در اواخر زمستان (یعنی از اوایل اسفند در مناطق معتدل تا اواسط فروردین در مناطق سردسیر ) به حالت طغیانی در می آید.
کاهش عملکرد محصول
- ایجاد عسلک و قارچ فوماژین
حساس ترین مرحله رشدي کلزا به شته مومی در مرحله تشکیل غنچه گل، باز شدن گلها و غلاف دهی می باشد. شته ها با استقرار روي قسمت انتهايي كلزا از طرفي موجب تضعيف بوته و افت کیفیت و كميت دانه ها ميشوند و از طرف ديگر بر اثر فعاليت آنها، ترشحات چسبنده عسلك روي گياه به وجود می آيد كه در نتيجه قارچ سياه مولد فوماژين نيز روي آن رشد ميکند.
حمله بسیار شدید این شته ها می تواند کشت کلزا را در بعضی ازمناطق کشور محدود نماید و چون اوج فعالیت شته در طول دوره گلدهی کلزا بوده که در این مرحله زنبورعسل و دیگر حشرات گرده افشان جهت جمع آوري گرده روي بوته ها فعالیت می نمایند، مبارزه شیمیایی با بسیاري از حشره کشها منطقی نمی باشد.
چرا شته مومی در مناطق گرم و خشک طغیانی میشود؟
در ایران این آفت در مناطق گرم و خشک حالت طغیانی دارد زیرا شرایط براي رشد و نمو آفت مطلوب و مناسب بوده در صورتی که دشمنان طبیعی در این مرحله در مقابل جمعیت بیش از حد شته مومی قادر به کنترل طبیعی کلنی شته مومی موجود نبوده و در آلودگی هاي شدید در بعضی ازمناطق حداقل نیاز به چندین نوبت مبارزه می باشد.
روشهای کنترل و مبارزه با شته مومی کلم
روش های زراعی کنترل شته مومی کلم
با توجه به اینکه شته مومی کلم داراي میزبانهاي متعددي از جمله انواع علفهاي هرزخانواده چلیپائیان (خردل وحشی، تربچه وحشی و کیسه کشیش، شلمبیک) می باشند. لذا حذف این علفهاي هرزکه شته ها روي آن تکثیر می یابند در کنترل آفت موثر خواهند بود.
استفاده از ارقام متحمل
بنظر می رسد ارقام طلایه ، لیکورد و اکاپی نسبت به ارقام دیگرمتحمل تر هستند
رعایت تاریخ کشت
باتوجه به تحقیقات کیهانیان و تقدسی (1393) در منطقه ساوه این نتیجه حاصل شد که مناسب ترین زمان کاشت اول مهر میباشد، بدین ترتیب دوره گلدهی کلزا یک تا دو هفته زودتر اتفاق می افتد ، شرایط برای استقرار شته نامناسب گردیده و در نتیجه دوره حضور شته ها کاهش میابد
دشمنان طبیعی شته مومی کلم
از میان عوامل زنده کنترل کننده طبیعی شته مومی کلزا ، حشرات شکارچی (پرداتورها) مثل کفشدوزک، بالتوری و انواع زنبورها نقش مهمی ایفا میکنندکفشدوزک هفت نقطه ای فراوا نترین حشره مفید در مزارع کلزاست.
کنترل غیرشیمیایی شته مومی کلم
با توجه به تحقیقات انجام شده توسط صاحباری و همکاران (1400) مشخص شد که استفاده از حشره کش های گیاهی پالیزین ( با ماده موثره روغن نارگیل که با عصاره اکالپتوس ترکیب شده) و دایابون (از روغن کرچک تهیه شده) و مخلوط پالیزین + سیترا- پلاس ( از روغن سویا و عصاره روغنی پوست مرکبات تهیه شده) که برای انسان، محیط زیست و دشمنان طبیعی بی خطر میباشند را میتوان به عنوان جایگزین مناسبی برای حشره کش های شیمیایی استفاده کرد.
کنترل شیمیایی شته مومی کلم
از آنجایی که زمان تشکیل غنچه (مرحله حساس آلودگی به شته) مصادف با فعالیت زنبورهاي گرده افشان است، بایستی مبارزه را قبل از بازشدن گلها و یا در غیراینصورت حتی الامکان در ساعاتی از روز که فعالیت گرده افشان ها کمتر است انجام شود. (صبح زود و یا غروب آفتاب).
بهترین سموم کنترل شته مومی کلم
- ایمیدا کلوپراید ( کنفیدور SC 35% ) یک لیتر در هکتار
- پریمیکارب ( پریمور WP 50%) یک کیلو در هکتار
نحوه مصرف سموم
معمولا توصیه میشود سموم قبل از گلدهی از کنفیدور و حین و بعد از گلدهی از پریمور جهت سمپاشی استفاده شود.
زمان مناسب سمپاشی شته
فاصله سمپاشی دوم با نوبت اول یا قبل را 15 تا 17 روز باید در نظر گرفت.
جمعبندی
شته مومی کلم (Brevicoryne brassicae) یکی از آفات مهم کلزا است که به دلیل سرعت بالای تولیدمثل، تعداد نسل زیاد، مقاومت نسبتاً مناسب در برابر شرایط نامساعد و توانایی تشکیل کلنیهای متراکم، میتواند خسارت اقتصادی ایجاد کند. این آفت با مکیدن شیره گیاهی موجب ضعف بوته، پیچیدگی و قاشقی شدن حاشیه برگها، کاهش رشد و در آلودگیهای شدید کاهش عملکرد میشود. حساسترین مرحله رشدی کلزا نیز معمولاً تشکیل غنچه، گلدهی و تشکیل غلاف است. مدیریت موفق این آفت به پایش منظم، اقدامات زراعی، استفاده از ارقام متحمل، حفاظت از عوامل زنده کنترلکننده شته مومی کلزا و در صورت ضرورت، استفاده اصولی از ترکیبات غیرشیمیایی یا آفت کش های کمکی و حشرهکشهای مجاز وابسته است.
سؤالات متداول شته مومی کلم
شته مومی کلم با چه نام علمی شناخته میشود؟
شته مومی کلم با نام علمی Brevicoryne brassicae شناخته میشود و به خانواده Aphididae تعلق دارد.
زمستانگذرانی شته مومی کلم چگونه انجام میشود؟
زمستانگذرانی شته مومی کلم میتواند به صورت تخم و حشره کامل روی بقایای گیاهی یا بوتههای کلزا، بهویژه قسمتهای متراکم و جوانه مرکزی، انجام شود.
تعداد نسل شته مومی کلم در سال چقدر است؟
در شرایط مناسب آبوهوایی، تعداد نسل شته مومی کلم میتواند حدود ۱۵ تا ۲۰ نسل در سال باشد. دما و شرایط تغذیهای گیاه از عوامل مهم مؤثر بر تعداد نسلهای آفت هستند.
حساسترین مرحله رشدی کلزا به شته مومی چه زمانی است؟
مرحله تشکیل غنچه، باز شدن گلها و تشکیل غلاف از حساسترین مراحل رشدی کلزا نسبت به شته مومی محسوب میشود؛ زیرا خسارت در این دوره میتواند مستقیماً بر تشکیل و عملکرد دانه اثر بگذارد.
مهمترین عوامل زنده کنترل کننده شته مومی کلزا کداماند؟
کفشدوزکها، بهویژه کفشدوزک هفتنقطهای، بالتوریها و برخی زنبورها از مهمترین عوامل زنده کنترلکننده این آفت هستند. حفاظت از این حشرات مفید باید یکی از اجزای اصلی مدیریت تلفیقی شته مومی در مزرعه باشد.
نویسنده و پژوهشگر: زینب آقایی
منابع
- وفایی، ف.، یدائی، ح. (1397). دستورالعمل اجرایی کنترل شته مومی کلزا Brevicoryne brassicae L. دفتر کنترل و پیشآگاهی سازمان حفظ نباتات.
- روانلو، ع.، حاتمی، س.، فروزان، ن. (1397). راهنمای آفات، بیماریها و علفهای هرز کلزا و روشهای کنترل آن (ویژه احیای دریاچه ارومیه). سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، معاونت ترویج، نشر آموزش کشاورزی.
- صاحباری، ف.، شیرازی، ج.، مهاجر، ع.، تقیزاده، م. (1400). کنترل شته مومی کلم Brevicoryne brassicae روی کلزا با استفاده از ترکیبات غیرشیمیایی در استان آذربایجان شرقی. پژوهشهای کاربردی در گیاهپزشکی، 10(2)، 63–69.
- کیهانیان، ع.، تقدسی، م. (1393). اثر تاریخ کشت و ارقام مختلف کلزا بر عملکرد و جمعیت Brevicoryne brassicae (Hom. Aphididae). فصلنامه تخصصی تحقیقات حشرهشناسی، جلد 6، شماره 2، صص. 173–182.
