بیماری های زعفران
بیماریهای زعفران؛ بررسی کامل عوامل بیماریزا، علائم، خسارتها و روشهای کنترل
زعفران یکی از مهمترین و ارزشمندترین محصولات کشاورزی ایران محسوب میشود که نقش مهمی در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی دارد. این گیاه به دلیل ارزش اقتصادی بالا، نیازمند مدیریت دقیق زراعی و مراقبت ویژه در برابر بیماریها، آفات و علفهای هرز است. بیماریهای زعفران میتوانند باعث کاهش شدید عملکرد گل، ضعف بنهها، کاهش کیفیت محصول و حتی نابودی کامل مزرعه شوند. بسیاری از کشاورزان زمانی متوجه شدت خسارت میشوند که علائم بیماری به صورت گسترده در مزرعه ظاهر شده و بخش زیادی از عملکرد از بین رفته است.
شناخت دقیق بیماریهای زعفران، علائم اولیه آلودگی و روشهای کنترل و پیشگیری، نقش بسیار مهمی در موفقیت کشت این محصول دارد. در این مقاله به صورت کامل بیماریهای مهم زعفران شامل بیماریهای باکتریایی، قارچی، ویروسی، نماتدها و همچنین مدیریت علفهای هرز بررسی میشود.پیشنیاز این شناخت، آگاهی ازشرایط اقلیمی و خاک مناسب برای کشت زعفران است.
بیماری باکتریایی Burkholderia gladioli در زعفران
بیماری باکتریایی Burkholderia gladioli یکی از مهمترین بیماریهای زعفران است .
علائم بیماری باکتریایی زعفران
علائم این بیماری معمولا از فصل پاییز و پیش از گلدهی آغاز میشود و در طول زمستان شدت پیدا میکند. بیشترین علائم بیماری در بهمنماه قابل مشاهده است.
زردی و خزان زودرس برگها
یکی از مهمترین نشانههای بیماری، زرد شدن برگها پیش از موعد طبیعی است و به شدت میزان گلدهی را کاهش میدهد.
پوسیدگی غلاف سفیدرنگ جوانه اولیه زعفران
این بیماری باعث پوسیدگی غلاف سفیدرنگ جوانه اولیه زعفران میشود.
لهیدگی و پوسیدگی چمچمه
در برخی پیازهای زعفران، چمچمه (مجموعه برگ و گل داخل پوشش سفید) دچار پوسیدگی میشود. این بخش بهتدریج تغییر رنگ داده و از قهوهای تا قرمز درمیآید، سپس حالت لهیدگی پیدا کرده و به مرور خشک میشود.
عدم خروج گل و برگ از زیر خاک
این امر باعث میشود که گل ها و برگ های زعفران از زیر خاک بیرون نیایند و گاهی ساقه گل نیز میپوسد ،عامل بیماری باعث کاهش گل و کاهش عملکرد میشود.
لهیدگی و پوسیدگی چمچمه در زعفران آلوده به بیماری باکتریایی
روشهای کنترل بیماری باکتریایی زعفران
کنترل این بیماری نیازمند رعایت دقیق اصول بهداشتی و مدیریتی در تمام مراحل کاشت، برداشت و انبارداری است.
انتخاب پیاز سالم و مناسب
یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه، استفاده از پیاز سالم است.
سورت کردن پیازها پیش از کاشت
پیش از کاشت باید پیازها به دقت بررسی شوند. پیازهایی که دارای لکه، پوسیدگی، حفره یا هرگونه آسیب ظاهری هستند نباید مورد استفاده قرار گیرند.
خاکگیری و پوشالگیری پیازها
تمیز کردن پیازها با استفاده از دستگاههای سورتینگ باعث کاهش آلودگی و حذف بخشهای آلوده میشود.
اصول صحیح حمل و نقل پیاز زعفران
در زمان جابهجایی پیازها باید از کیسههای توری یا جعبههای مناسب استفاده شود تا فشار و رطوبت باعث آسیب به پیازها نشود.
پیازها باید بلافاصله پس از انتقال به مقصد اصلی کاشته شوند، زیرا ماندگاری طولانی در شرایط نامناسب میتواند احتمال آلودگی را افزایش دهد.
پرهیز از آبیاری پیش از برداشت
برخی کشاورزان برای سهولت برداشت، پیش از کندن پیازها مزرعه را آبیاری میکنند، اما این کار میتواند خسارت پنهان شدیدی ایجاد کند. رطوبت زیاد هنگام برداشت باعث افزایش آسیبپذیری پیازها نسبت به بیماریهای باکتریایی و قارچی میشود.توصیه می شود هنگام خارج کردن پیازها از خاک مزرعه خشک باشد.
شرایط مناسب انبارداری پیاز زعفران
پیازهای برداشت شده باید در محیطی خشک، خنک و دارای تهویه مناسب نگهداری شوند. گرما و رطوبت بالا شرایط ایدهآلی برای رشد عوامل بیماریزا فراهم میکنند.
اهمیت نوع خاک در کاهش بیماری
پیازهای زعفران بهتر است از مزارعی تهیه شوند که دارای خاک سبک باشند. خاکهای سنگین به دلیل نگهداری رطوبت بیشتر، محیط مناسبتری برای رشد عوامل خسارتزا ایجاد میکنند.این موضوع تنها به بیماریها محدود نمیشود و خاک سبک در کاهش آفات زعفران هم تاثیر دارد .
اصول صحیح کاشت برای جلوگیری از بیماری
رعایت اصول صحیح کاشت تاثیر بسیار زیادی در کاهش بیماری دارد.
استفاده از پیازهای درشت
برای کاشت بهتر است از پیازهایی استفاده شود که وزن آنها بیش از ۸ گرم باشد.
فاصله مناسب کاشت
فاصله ردیفها باید حدود ۲۵ سانتیمتر و فاصله پیازها روی ردیف حدود ۵ سانتیمتر باشد تا گیاهان از نور و تهویه کافی برخوردار شوند.
عمق مناسب کاشت
عمق کاشت مناسب بین ۱۸ تا ۲۰ سانتیمتر است. این عمق باعث محافظت پیازها در برابر سرمای زمستان و گرمای تابستان میشود.
زمان مناسب آبیاری
بلافاصله پس از کاشت نباید آبیاری انجام شود و آبیاری باید تا اولین آبیاری پاییزه به تعویق بیفتد.
مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه
آبیاری بیش از حد و مصرف زیاد کودهای ازته باعث افزایش شدت بیماری میشود. همچنین آبیاری تابستانه میتواند شرایط را برای رشد باکتریها و قارچها فراهم کند.
عدم بیرون آمدن از غلاف و از بین رفتن تدریجی اندام های گل در زیر خاک در اثر بیماری باکتریایی
سوختگی و پوسیدگی قسمت تحتانی پیاز ، نوکروزه و قرمز شدن برخی جوانه های نو رسته ، بد شکلی و ایجاد ساقه های بی جا در زعفران آلوده به بیماری باکتریایی
بیماری اسکلروتینیایی بنه زعفران (Sclerotium rolfsii)
این بیماری قارچی یکی از بیماریهای مهم زعفران است که به تدریج موجب پوسیدگی کامل بنه میشود.
علائم اولیه بیماری
در ابتدا لکههای کوچکی در وسط بنه مشاهده میشود. این لکهها هر سال گسترش پیدا کرده و به صورت لکههای قهوهای تا قهوهای تیره با حاشیه نامنظم دیده میشوند.
تشکیل زخم روی بنه
پس از مدتی لکهها عمیقتر شده و حدود یک میلیمتر در بافت فرو میروند و به صورت زخم ظاهر میشوند. در این مرحله حاشیه زخمها کاملا مشخص است و از بافت سالم جدا میشود.
علائم روی اندامهای هوایی
در قسمتهای هوایی گیاه، برگها از بالا به پایین دچار زردی و خشکیدگی میشوند. همچنین پوشش سفیدرنگی روی بنه ظاهر میشود که در نهایت موجب سوختگی کامل بنه خواهد شد.
شانگان و آثار خسارت عامل بیماری اسکلروتینیائی بنه زعفران
بیماری فوزاریومی پوسیدگی بنه زعفران
قارچهای Fusarium oxysporum و Fusarium solani از مهمترین عوامل پوسیدگی بنه زعفران هستند.
علائم بیماری فوزاریومی
آلودگی به صورت لکههای قهوهای تیره روی بنه ظاهر میشود. این لکهها به تدریج حالت زخم و آفتابسوختگی پیدا میکنند.
پوسیدگی ریشه و جوانهها
لکهها معمولا در نزدیکی ریشهها و جوانهها دیده میشوند و موجب پوسیدگی شدید این بخشها خواهند شد.
پودر شدن بنههای آلوده
در مراحل شدید بیماری، بنههای آلوده پودری شده و به صورت تودههای سیاهرنگ در میآیند.
علائم هوایی بیماری
خشکیدگی نوک برگها و زرد شدن تدریجی آنها از مهمترین علائم هوایی بیماری فوزاریومی است.
روشهای کنترل بیماریهای قارچی زعفران
کنترل بیماریهای قارچی نیازمند مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه و شیمیایی است.
ضدعفونی بنهها
استفاده از محلول ۰٫۲ درصد تیابندازول یا قارچکش کاربندازیم به مدت ۳۰ دقیقه به روش غوطهوری توصیه میشود.
استفاده از مانکوزب و کاربندازیم
قارچکش مانکوزب با غلظت ۰٫۳ درصد و کاربندازیم با غلظت ۰٫۱ درصد در کنترل پوسیدگیهای قارچی موثر هستند.
کنترل زیستی با Trichoderma viridae
آغشته کردن بنهها با اسپورهای قارچ بیولوژیک Trichoderma viridae میتواند از پوسیدگیهای اولیه جلوگیری کند و سلامت بنهها را افزایش دهد.
نشانگان و آثار خسارت عامل بیماری فوزاریومی بنه ی زعفران (Fusarium oxysporum)، قارچ جدا شده از بنه زعفران (A)، نشانگان خسارت روی گیاه( B)، پوسیدگی ریشه و بنه ها( C)، برش طولی بنه های خسارت دیده (D)
ویروسهای زعفران
ویروسها از مهمترین عوامل بیماریزای گیاهی در زعفران هستند و باعث کاهش رشد، ضعف گیاه و افت عملکرد میشوند.
علایم بیماری های ویروسی زعفران
ویروسهای مهم زعفران
مهمترین ویروسهای بیماریزا در زعفران شامل موارد زیر هستند:
- ویروس موزائیک زردی لوبیا
- ویروس موزائیک شلغم
- ویروس ابلقی زعفران وحشی
نقش شتهها در انتقال ویروس
بیشتر این ویروسها توسط شتهها منتقل میشوند. بنابراین کنترل شتهها نقش بسیار مهمی در کاهش بیماریهای ویروسی دارد.
تولید گیاهان عاری از ویروس
یکی از موثرترین راهکارها برای مدیریت بیماریهای ویروسی، استفاده از پیازهای سالم و عاری از آلودگی است.
نماتدهای زیانآور زعفران
نماتدها از دیگر عوامل خسارتزا در مزارع زعفران هستند.
نماتدهای مهم زعفران
از مهمترین نماتدهای خسارتزا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- Tylenchorychus sp
- Prathylenchus sp
- Helicotylenchus sp
- Xiphinema sp
این نماتدها با آسیب به ریشه و بنه موجب ضعف عمومی گیاه و کاهش عملکرد میشوند.
علفهای هرز مزارع زعفران
علفهای هرز یکی از چالشهای مهم در مزارع زعفران هستند. حضور آنها باعث رقابت شدید برای جذب آب، نور و مواد غذایی میشود.
خسارت علفهای هرز
علفهای هرز علاوه بر کاهش عملکرد، برداشت گل را دشوار کرده و موجب افزایش ذخیره بذر در خاک میشوند.
گلایول سیاه؛ مهمترین علف هرز زعفران
گلایول سیاه به دلیل شباهت بنههای آن با زعفران، گاهی به اشتباه توسط کشاورزان کشت میشود.
ویژگیهای ظاهری گلایول سیاه
این گیاه دارای برگهای بلند، باریک و ناودانی است که نسبت به برگهای زعفران پهنتر و روشنتر هستند.
گلهای گلایول سیاه
گلها به رنگ آبی تیره با گلوگاه سفید تا زرد هستند و معمولا در ماههای دی، بهمن و اسفند ظاهر میشوند.
قدرت سازگاری بالا
این گیاه مقاومت بالایی در برابر شرایط نامساعد محیطی دارد و بذرهای آن دارای خواب طولانی هستند.
مقایسه بوته گلایول سیاه (Gynandris sisyrinchium Parl) سمت راست و زعفران (Crocus sativus L) سمت چپ
مقایسه گل گلایول سیاهGynandris sisyrinchium) Parl) سمت راست و گل زعفران(Crocus sativus L) سمت چپ
روشهای مدیریت علفهای هرز در زعفران
مدیریت علفهای هرز شامل روشهای مکانیکی، زراعی و شیمیایی است.
کنترل مکانیکی علفهای هرز
چهار مرحله مهم برای کنترل مکانیکی علفهای هرز وجود دارد:
- از آبیاری اول تا ظهور گلها
- در زمان گلدهی
- پس از برداشت گل
- در دوره خواب زمستانه
خاکورزی پاییزه
۱. نوبت اول خاکورزی:
پس از آبیاری اول و قبل از برداشت گل زعفران انجام میشود و در اصطلاح به آن رنده کردن مزرعه میگویند.
۲. نوبت دوم خاکورزی:
در نیمه دوم اسفند تا اوایل فروردین انجام میشود و شامل وجین علفهای هرز با دست یا دستگاه است. این عملیات باعث از بین رفتن علفهای هرز باریکبرگ مانند جو دره میشود.
۳. نوبت سوم خاکورزی (در صورت نیاز):
پس از خزان برگهای زعفران انجام شده و همزمان برگهای خشکشده برای تأمین علوفه دام جمعآوری میشوند.
نتیجه:
وجین بهاره باعث کنترل پهنبرگهای یکساله و علفهای هرز باریکبرگ باقیمانده میشود.
کنترل زراعی علفهای هرز
کشت مخلوط و استفاده از گیاهان پوششی از مهمترین روشهای کنترل زراعی هستند.
کشت مخلوط زعفران با حبوبات
کشت زعفران همراه با حبوبات باعث افزایش بهرهوری نیتروژن تثبت شده و کاهش رقابت علفهای هرز میشود.
اهمیت تناوب زراعی
پس از ۵ تا ۷ سال کشت زعفران، کاشت گیاهان خانواده لگوم مانند حبوبات یا شب بو میتواند آثار منفی زراعت زعفران و علف های هرز استقرار یافته در خاک را کنترل کند .
کنترل شیمیایی علفهای هرز زعفران
استفاده از سموم شیمیایی باید با دقت زیادی انجام شود.
علفکش سنکور (متری بوزین)
برای کنترل علفهای هرز پهنبرگ از این علفکش در پاییز پس از برداشت گل زعفران به میزان ۰٫۵ تا ۰٫۷ کیلوگرم در هکتار استفاده میشود.
علفکش گالانت سوپر
این علفکش برای کنترل علفهای هرز باریکبرگ به میزان ۰٫۵ تا ۰٫۷ لیتر در هکتار کاربرد دارد.
جمعبندی نهایی
بیماریهای زعفران شامل بیماریهای باکتریایی، قارچی، ویروسی و خسارت نماتدها میتوانند آسیبهای اقتصادی شدیدی به مزارع وارد کنند. در کنار این عوامل، علفهای هرز نیز با ایجاد رقابت شدید، عملکرد و کیفیت محصول را کاهش میدهند. برنامه غذایی زعفران راهنمای جامع کشت آن است.
استفاده از پیاز سالم، رعایت اصول بهداشتی، مدیریت صحیح آبیاری، انتخاب خاک مناسب، ضدعفونی بنهها، کنترل ناقلان ویروس و اجرای برنامه مناسب کنترل علفهای هرز، مهمترین راهکارهای حفظ سلامت مزارع زعفران هستند. رعایت این اصول میتواند علاوه بر افزایش عملکرد، کیفیت محصول نهایی را نیز به طور قابل توجهی بهبود بخشد.
پژوهشگر و نویسنده : مهندس زینب آقایی
